Λεπτομέρειες

ngnm

Αναρχική Θεωρία

16 Αυγούστου 2025

Στο βιβλίο μου «Μιχαήλ Μπακούνιν και Καρλ Μαρξ» (Michael Bakunin and Karl Marx), ανέφερα σε μια υποσημείωση ότι σκόπευα να ανατυπώσω ορισμένα αποσπάσματα του Μπακούνιν σε ένα φυλλάδιο με τίτλο «Μαρξισμός, αναρχισμός και κράτος» (Marxism, Anarchism and the State). Το παρόν έργο είναι η υλοποίηση αυτής της πρόθεσης, αλλά άλλαξα τον τίτλο, διότι, μετά από σκέψη, θεώρησα ότι ο Μπακούνιν ασχολούνταν εδώ με ευρύτερα και βαθύτερα ζητήματα από την απλή σύγκριση των πλεονεκτημάτων της μιας πολιτικής φιλοσοφίας έναντι της άλλης. Ασχολείται με το σύνολο του ζητήματος της ελευθερίας του ανθρώπου σε σχέση με την κοινωνία, με την κοινότητα. Αυτό το ζήτημα είναι το υπέρτατο ζήτημα της γενιάς μας. Από τη λύση του εξαρτάται η τύχη του ανθρώπινου γένους, διότι αν η απάντηση στο ζήτημα της ελευθερίας του ανθρώπου σε σχέση με την κοινότητα είναι η ολοκληρωτική απάντηση ότι δεν έχει καμία, τότε πράγματι μπορεί να ειπωθεί ότι η πορεία της ανθρώπινης προόδου έχει φτάσει στο τέλος της. Και αυτό το τέλος, λαμβάνοντας υπόψη τις συνθήκες της ατομικής εποχής, μπορεί να είναι μόνο μέσα στον πόλεμο και την παγκόσμια καταστροφή.

Σε πολλά σημεία των γραπτών του, ο Μπακούνιν έχει εκφράσει τις απόψεις του για τη φύση και τις δυνατότητες της ανθρώπινης ελευθερίας, την οποία διαχώριζε σαφώς από τον εγωισμό και τον εγωκεντρικό ατομικισμό. Εκτός από αυτό που αναπαράγεται στην πρώτη σελίδα των αποσπασμάτων, ίσως ο καλύτερος ορισμός που έχει δώσει είναι αυτός που διατυπώνεται με τα ακόλουθα λόγια: «Με τον όρο ελευθερία εννοούμε, αφενός, την όσο το δυνατόν πληρέστερη ανάπτυξη όλων των φυσικών ικανοτήτων κάθε ατόμου και, αφετέρου, την ανεξαρτησία του, όχι όσον αφορά τους φυσικούς και κοινωνικούς νόμους, αλλά όσον αφορά όλους τους νόμους που επιβάλλονται από άλλες ανθρώπινες βουλήσεις, συλλογικές ή μεμονωμένες. Όταν απαιτούμε την ελευθερία των μαζών, δεν διεκδικούμε σε καμία περίπτωση την κατάργηση οποιασδήποτε φυσικής επιρροής». (Michael Bakunin and Karl Marx, σ. 300).

Με αυτή την άποψη για την ελευθερία συνδέεται η άποψη του Μπακούνιν για την εξουσία, την οποία σε καμία περίπτωση δεν εξισώνει με την οργάνωση και την αυτοπειθαρχία, πράγματα τα οποία, από μόνα τους, θεωρούσε πολύ επιθυμητά. Αυτό που εννοούσε με τον όρο «εξουσία», δηλαδή το δικαίωμα κάποιου να διατάζει ή να επιβάλλει υπακοή, το θεωρούσε ως κάτι που είχε θεμελιωδώς θρησκευτική προέλευση. Η ιδέα του αυταρχισμού, ότι δηλαδή είναι καθήκον μας να υπακούμε στην εξουσία, προέρχεται, σύμφωνα με τη θεωρία του, από θρησκευτικές ρίζες, ακόμη και όταν αργότερα πήρε πολιτικές μορφές. Εξ ου και η αντίθεση προς τη θρησκεία, η οποία κατέχει εξέχουσα θέση στα γραπτά του, πολύ περισσότερο από ό,τι στα γραπτά των Μαρξιστών, και η οποία μερικές φορές εκφράζεται μάλλον βίαια.

Υπάρχει και ένας άλλος λόγος για την κριτική της θρησκείας και των Εκκλησιών που συναντάται τόσο συχνά στα γραπτά του, και αυτός είναι η στενή σχέση μεταξύ θρησκείας και κράτους που διακρίνει τη φιλοσοφία του Χέγκελ, κατά της οποίας είχε εξεγερθεί ο Μπακούνιν. Αυτό επισημαίνεται από τους Gide και Rist: «Το κράτος, σύμφωνα με τον Χέγκελ, είναι μια επιθετικότητα του πνεύματος που πραγματοποιείται στη συνείδηση του κόσμου, ενώ η...

Περισσότερα …